عرفات تمثيل دنيوی اعراف است

 عرفات همچون اعراف توقفگاهی برای حضور در حرم امن الهی است و از اين جهت تمثيل دنيوی اعراف است كه توقفگاهی سخت برای رسيدن به بهشت است.

اميرالمؤمنين(ع) درباره‌‌ راز وقوف در عرفات فرمودند: «عرفات خارج از مرز حرم است و ميهمان خدا بايد بيرون دروازه، آنقدر تضرع كند تا لايق ورود حرم شود.» (كافی، ج 4، ص 224) از اين‌رو شب و روز عرفه دعاهای مخصوص دارد كه جزو فضايل برجسته و وظايف مهم روز عرفه است. بنابراين، خداوند اين‌گونه ميهمانان خود را برای ورود در خانه‌ای كه انبيا(ع) به طهارت آن قيام و اقدام كرده‌اند: «وَعَهِدْنَا إِلَى إِبْرَاهِيمَ وَإِسْمَاعِيلَ أَن طَهِّرَا بَیْتِیَ» (سوره مباركه بقره، آيه شريفه 125) تطهير و پاك می‌كند؛ زيرا خداوند در خانه پاك، تنها ميهمانان پاك را می‌پذيرد.

اسرار عرفات فراوان است، و برخی از آن‌ها كه در حديث شبلی بدان‌ها اشاره شده عبارت است از: وقوف در عرفات برای آن است كه انسان به معارف و علوم دينی واقف شده و از اسرار الهی نظام آفرينش با خبر شود. بداند كه خداوند به همه‌ نيازهای او واقف و بر رفع همه‌‌ آن‌ها تواناست. خود را به خدا بسپارد و فقط او را اطاعت كند كه طاعت او سرمايه و وسيله‌‌ هر بی‌نيازی است: «و طاعته غنی» (مفاتيح الجنان، دعای كميل).

همچنين حج‌گزار بايد در آن‌جا بر اين نكته عارف شود كه خدای سبحان به نهان و آشكار و صحيفه‌‌ قلب او و رازهای آن و حتی آن‌چه برای خود او روشن نيست و به طور ناخودآگاه در زوايای روح او می‌گذرد آگاه است؛ يعنی سرزمين عرفات محل ادراك و شهود مضمون آيه‌‌ كريمه‌‌ «وَإِن تَجْهَرْ بِالْقَوْلِ فَإِنَّهُ یَعْلَمُ السِّرَّ وَأَخْفَى» (سوره مباركه طه، آيه شريفه 7) است.

نيز شايسته است در روز عرفه حج‌گزار از «جبل‌الرحمة» (جدای از كوه‎های اطراف خود، در سرزمين عرفات واقع است. رسول‌ اكرم(‌) بر تخته ‌سنگی از اين كوه ايستاد و خطبه‌‌ معروف عرفات را ايراد فرمود. همچنين سالار شهيدان امام حسين(ع) دعای بلند روز عرفه را در دامنه‌‌ اين كوه خواندند. بر قله جبل‌الرحمة، قبه‌ای به نام حضرت آدم‌(ع) قرار دارد كه نماز‌گزاردن در آن‌جا مكروه است) كه در سرزمين عرفات واقع است بالا رفته (بايد توجه داشت آن‌چه درباره‌‌ صعود بر جبل‌الرحمة بيان شده ناظر به حديث ‌شبلی است وگرنه بنابر مشهور بين فقها، در روز عرفه بالا رفتن از اين كوه مكروه است.) دعايی را كه سالار شهيدان حسين ‌بن علی(ع) در جانب چپ آن كوه رو‌ به كعبه ايستاد و خواند، بخواند.

امام سجاد(‌ع) فرمودند: راز بالای كوه رحمت رفتن اين است كه انسان بداند خداوند نسبت به هر زن و مرد مسلمان رئوف و مهربان بوده و متولی هر زن و مرد مسلمان است. گرچه خدای سبحان نسبت به همگان ولايت تكوينی دارد و او ولی همه است: "هُنَالِكَ الْوَلَایَةُ لِلَّهِ الْحَقِّ» (سوره مباركه كهف، آيه شريفه 44) و گرچه رحمت عام خدا فراگير و شامل همه‌‌ موجودات است: «وَرَحْمَتِی وَسِعَتْ كُلَّ شَیْءٍ» (سوره مباركه اعراف، آيه شريفه 156) و «كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلَى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ» (سوره مباركه انعام، آيه شريفه 54) ليكن رحمت خاص او ويژه‌‌ پرهيزكاران است: "وَرَحْمَتِی وَسِعَتْ كُلَّ شَیْءٍ...» مستفاد از مجموع دو آيه‌‌ اخير اين است كه خداوند بر خودش لازم كرده است كه رحمت خاص را به پرهيزكاران عطا كند.

دعای عرفه را از نظر مضمون می‌توان در اين موضوعات دسته‌بندی كرد: ستايش حق تعالی، تجديد عهد و ميثاق با خدا، خودشناسی، راز آفرينش انسان، تربيت انسان در دانشگاه الهی، نعمت‌های خداوند متعال، شهادت به بيكرانی نعمت‌های الهی، ناتوانی بشر از بجا آوردن شكر الهی، ستايش خدای يگانه، خواسته‌های يك انسان متعالی، سپاس به تربيت‌های الهی، نيازهای تربيتی از خدا، شكايت به پيشگاه خداوند، ای مربی پيامبر و فرستنده كتب آسمانی، تو پناهگاه منی.

دعای عرفه از مشهورترين دعاهاست كه شامل مضامين عارفانه‎ای است. راويان گويند: در پايان دعا و ذكر يا رب، يا رب امام حسين(ع) چنان حاضران را تحت تأثير قرار داده بود كه از دعا كردن برای خودشان به آمين گفتن به دعای امام حسين(ع) بسنده كردند و صدای گريه مردم صحرای عرفات را پر كرده بود تا اين‌كه آفتاب غروب كرد و به سوی مشعرالحرام رفتند.

در روايت كفعمی دعای عرفه با جمله: و انت علی كل شیء قدير. يا رب، يارب يا رب پايان يافته است. اما به نقل از سيدبن طاووس در «اقبال»، دعای عرفه پس از آن با جمله: «الهی انا الفقير فی غنای فكيف لا اكون فقيرا فی فقری»، ادامه می‎يابد. خاتمه دعا چنين است: «و انت الرقيب الحاضر انك علی كل شیء قدير و الحمدلله وحده».

غير از دعای امام حسين(ع) برای روز عرفه، دعاهای ديگری نيز از ساير ائمه اطهار(ع) روايت شده است كه در كتب ادعيه به تفصيل آمده است. شيخ صدوق كتابی تحت عنوان «ادعيةالموقف» و يا «دعا الموقف» تأليف كرده است، مشهورترين دعاهای روز عرفه پس از دعای امام حسين(ع) دعای فرزند گراميش حضرت امام زين‌العابدين(ع) است كه در صحيفه سجاديه آمده است.

از همين ريشه «عرف» كلمه‌ای را هم به عنوان «اعراف» داريم. اعراف را گذرگاهی سخت در راه بهشت معنا كرده‌اند. در سوره مباركه اعراف آيه شريفه 46 می‌خوانيد: «وَبَیْنَهُمَا حِجَابٌ وَعَلَى الأَعْرَافِ رِجَالٌ یَعْرِفُونَ كُلاًّ بِسِيمَاهُمْ وَنَادَوْاْ أَصْحَابَ الْجَنَّةِ أَن سَلاَمٌ عَلَیْكُمْ لَمْ یَدْخُلُوهَا وَهُمْ یَطْمَعُونَ؛ و ميان آن دو [گروه] حايلى است و بر اعراف مردانى هستند كه هر يك [از آن دو دسته] را از سيمايشان مى‏شناسند و بهشتيان را كه هنوز وارد آن نشده [ولى] [بدان] اميد دارند آواز مى‏دهند كه سلام بر شما.»

در تعقيب آيات 46 تا 49 سوره مباركه اعراف كه گوشه‌اى از سرگذشت بهشتيان و دوزخيان را بيان مى‌كند، درمی‌يابيم كه در اين آيات درباره اعراف كه منطقه‌اى است حد فاصل ميان بهشت و دوزخ، با ويژگيهایى كه دارد، سخن مى‌گويد.

نخست به حجابى كه در ميان بهشتيان و دوزخيان كشيده شده است اشاره كرده، و از آيات بعد چنين استفاده كرده است كه حجاب مزبور همان «اعراف» است كه مكان مرتفعى است در ميان اين دو گروه ، كه مانع از مشاهده يكديگر مى‌شود، ولى وجود چنين حجابى مانع از آن نيست كه آواز و صداى يكديگر را بشنوند، چنان‌كه در آيات ياد شده، بسيار ديده‌ايم كه همسايگان مجاور از پشت ديوار با يكديگر سخن مى‌گويند و از حال يكديگر جويا مى‌شوند، در حالى كه يكديگر را نمى‌بينند، البته كسانى كه بر اعراف؛ يعنى قسمت‌هاى بالاى اين مانع مرتفع قرار دارند، هر دو گروه را مى توانند، ببينند.

گرچه از پاره‌اى از آيات قرآن كريم؛ مانند آيه 55 سوره صافات استفاده مى‌شود كه اهل بهشت گه‌گاه مى‌توانند، از مقام خود، سر برآورند و دوزخيان را بنگرند، ولى اين‌گونه استثنائات منافاتى با چگونگى بهشت و دوزخ و وضع اصلى آن دو ندارد، و آن‌چه در بالا گفته شد، كيفيت اصلى اين دو موقف را نشان مى‌دهد، اگرچه اين قانون نيز استثناهائى دارد و ممكن است در شرايط خاصى بعضى از بهشتيان، دوزخيان را بنگرند.

غرض از بيان اين موضوع اين است كه عرفه و اعراف را هر دو گذرگاهی برای تقرب بيشتر دريافتيم كه عرفه برای رسيدن به حرم امن الهی است در دنيا و اعراف هم مكانی است برای توقف تا به بهشت داخل شويم؛ سرايی كه برای مؤمنان در نظر گرفته شده است، منتهی در آن دنيا. ارتباط نزديك بين اين دو موضوع درخور توجه است.*

* منابع: آيت‌الله جوادی آملی، صهبای حج، ص 451، برگرفته از پايگاه اطلاع‌رسانی تبيان؛ عبدالكريم بی‌آزار شيرازی، دعای عرفه، برگرفته از همان، دائرةالمعارف تشيع، ج 10، ص 529 تا 530، برگرفته از همان، معنای كلمه اعراف، برگرفته از پايگاه اطلاع‌رسانی درگاه پاسخگويی به مسائل دينی.